Affedici Yollar: Güvenli Sistem Yaklaşımında Altyapı Çarpışma Etkilerini Nasıl Sıfırlar?

Trafik güvenliğine dair geleneksel bakış açısı, yıllarca faturayı yalnızca sürücü hatalarına kesme eğilimindeydi. Ancak sektörde geçirdiğim uzun yıllar boyunca, sahada ve uluslararası projelerde gördüğüm net bir gerçek var: İnsan doğası gereği hata yapar. Yorgunluk, anlık dalgınlık, yanlış bir manevra kararı veya aracın telematik verilerine yansıyan ani bir tepki... Bunlar insan olmanın bir parçasıdır. Asıl mesele, bu hataların bir çarpışma ile sonuçlandığında, ölümcül bir bedeli olup olmayacağıdır.

İşte bu noktada modern mühendislik devreye girer. Güvenli Sistem (Safe System) yaklaşımı, insanın hata yapma potansiyelini kabul eder ve sistemi bu gerçeğe göre, yani insanı korumak üzere tasarlar.

Fiziğin Acımasız Kuralları ve Kinetik Enerji Yönetimi

Bir çarpışma anında olan biteni tam olarak analiz etmek için mühendisliğin temeline, yani fiziğe inmeliyiz. Bir aracın kütlesi ve hızı, açığa çıkacak kinetik enerjiyi belirler:

Bu formülde hızın karesi alınır. Yani hız limitlerindeki ufak bir aşım, çarpışma anında insan vücudunun absorbe etmek zorunda kalacağı enerjiyi katlanarak artırır. İnsan bedeni, çelik ve betondan oluşan bir çevrede yüksek kinetik enerjiyi tolere edecek bir biyolojik yapıya sahip değildir. Affedici yollar (Forgiving Roads) konseptinin temel amacı, bu enerjiyi insan vücuduna ulaşmadan altyapı elemanları aracılığıyla sönümlemektir. 

iRAP ve ViDA Analizi ile Yolları Derecelendirmek

Bir yolun tasarımının bu enerjiyi ne kadar iyi yönetebildiğini objektif olarak nasıl ölçeriz? Burada Uluslararası Yol Değerlendirme Programı (iRAP) standartları bize küresel bir dil sunar. ViDA yazılımı üzerinden yapılan detaylı analizler, yol ağını kısa segmentlere ayırarak çok boyutlu bir risk haritası çıkarır.

Dünya Bankası ESS4 Standartları ve Hassas Gruplar

Yol altyapısı sadece motorlu araçlar veya filolar için tasarlanamaz. Dünya Bankası Çevresel ve Sosyal Standartlar (ESS4) çerçevesinde değerlendirdiğimiz "Toplum Sağlığı ve Güvenliği" kriterleri, yol projelerinin çevresindeki ekosistemi ve insan yaşamını korumayı şart koşar. Özellikle kırsal geçişlerde veya yerleşim yerlerini bölen hatlarda; yayalar, bisikletliler ve yaşlılar gibi savunmasız yol kullanıcıları projenin merkezine alınmalıdır. Bir yol işletim sürecinde alınacak altyapısal önlemler, o yolu kesen herkesi potansiyel bir çarpışma riskinden korumak zorundadır.

Affedici Yol Tasarımının Temel Mühendislik Bileşenleri

Peki bir yolu "affedici" yapan somut altyapı elemanları nelerdir?

Arındırılmış Bölgeler (Clear Zones)

Aracın yoldan çıkması durumunda, sürücüye aracı toparlama şansı veren, ağaç, beton direk veya sert kayaçlardan arındırılmış güvenlik alanlarıdır. 

Enerji Sönümleyici Otokorkuluklar

Çarpma anında esneyerek kinetik enerjiyi emen ve aracı takla atmadan veya karşı şeride geçirmeden tekrar kendi yönüne yönlendiren akıllı sistemlerdir. 

Döner Kavşaklar (Roundabouts)

Özellikle dörtlü kavşaklarda dik açılı çarpışmaları önler. Geometrisi gereği hızları düşürmeye zorlar ve bir çarpışma yaşansa bile açıyı daralttığı için enerjinin ölümcül seviyelere çıkmasını engeller. 

Korumasız Kullanıcı Ayrıştırması

Yaya ve bisikletlilerin motorlu trafikle aynı düzlemde karşılaşmasını engelleyen fiziksel adalar, yükseltilmiş geçitler ve bağımsız koridorlardır  

Çarpışma Yastıkları (Crash Cushions)

Otoyol katılımları, gişeler, köprü ve viyadük ayakları gibi kaçınılmaz sabit engellerin önüne yerleştirilir. Çarpma anında akordiyon gibi katlanarak veya içindeki suyu/kumu patlatarak enerjiyi kademeli olarak yutar ve aracın aniden durmasını engeller. 

Sarsma Bantları (Rumble Strips)

Sürücünün yorgunluk, mikro uyku veya bilişsel dalgınlık nedeniyle şeritten çıkması durumunda devreye giren zemin uygulamalarıdır. Lastik bu bantlara temas ettiğinde yarattığı şiddetli titreşim ve ses ile sürücüyü uyararak aracın yoldan çıkmasını proaktif olarak engeller. 

Motosiklet Koruyucu Bariyer Sistemleri 

Standart otokorkulukların zeminle temas eden açık dikmeleri, bir asfaltta sürüklenme veya doğrudan çarpışma anında motosiklet sürücüleri için ölümcül engellere dönüşür. Affedici yol altyapısı, bu riski minimize etmek için bariyerlerin alt boşluklarını kapatan sürekli ve esnek eklentiler (rub rails) kullanılmasını şart koşar. Bu alt raylar, sürücünün dikmelere doğrudan çarpmasını veya bariyerin altına girmesini engeller; kinetik enerjiyi sönümler ve bedenin bariyer boyunca güvenle kayarak yavaşlamasını sağlar. Özellikle kör noktalı keskin virajlarda ve yüksek hızlı otoyol katılımlarında bu mühendislik dokunuşu, iki tekerlekli yol kullanıcıları için en kritik yaşam halatıdır. 

Sonuç

Trafik güvenliği kültürünü kalıcı olarak dönüştürmek istiyorsak, odağımızı "hiç hata yapmayan mükemmel insan" yaratma ütopyasından çıkarıp, "insanı koruyan mükemmel sistemler" inşa etmeye çevirmeliyiz. Kurumsal filolardan kamu projelerine kadar her alanda bu vizyonu benimsemek, sürdürülebilir bir yol güvenliği politikasının tek geçerli yoludur.