Güvenli Hız
Giriş: Tabeladaki Rakam vs. Gerçek Hayat
Trafikte en yaygın yanılgı şudur: "Hız tabelasında 90 yazıyor, ben 85 ile gidiyorum, o halde güvendeyim." Hukuken haklı olabilirsiniz, ancak fizik kuralları mahkemeye çıkmaz.
Bu serimizde, hız kavramını yasal bir zorunluluktan çıkarıp, hayatta kalma stratejisi olarak ele alacağız. Çünkü "Yasal Hız" ile "Güvenli Hız" her zaman aynı şey değildir.
Geçmişten Bugüne Hız
En Eski ve En Tuhaf Kural: "Kırmızı Bayrak Yasası" (1865 - İngiltere)
Dünyanın ilk resmi hız kısıtlaması olarak kabul edilir. O dönemde buharlı arabalar yollara çıkmaya başlayınca halk korktu ve Kırmızı Bayrak Yasası çıkarıldı.
Kural: Şehir içinde hız sınırı 3 km/s , şehir dışında 6 km/s idi.
Dünyanın İlk Hız Cezası (1896 - İngiltere)
Suçlu: Walter Arnold.
Suç: 3 km/s hız sınırının olduğu yerde, tam 13 km/s hızla gitmek.
İlk Modern Plaka ve Hız Sınırı (1901 - ABD)
Hızın Serbest Olduğu Dönem ve Almanya (1930'lar - 1970'ler)
Günümüz: "Vision Zero" ve Şehir İçinde Yavaşlama (1997)
1997'de İsveç Parlamentosu, trafik güvenliği felsefesini kökten değiştiren "Vision Zero" (Sıfır Can Kaybı) yasasını kabul etti.
Felsefe: "Hız sınırı, sürücünün keyfine göre değil, insan vücudunun darbe dayanıklılığına göre belirlenmelidir."
Güvenli Hız Nedir?
Güvenli hız, aracın hızının;
- Yolun özelliklerine (viraj, eğim, kavşak, tünel, yerleşim yeri),
- Hava ve görüş koşullarına (yağmur, sis, gece),
- Trafik yoğunluğuna ve türüne (yaya, bisikletli, ağırvasıta),
- Araç yüküne ve teknik durumuna,
- Sürücünün dikkat, yorgunluk ve deneyim seviyesine
uygun olacak şekilde ayarlanmasıdır.
"Güvenli Sistem Yaklaşımı"nı benimseyen WHO ve Dünya Bankası gibi kuruluşlar, hız sınırlarının yolun fonksiyonuna ve yol kullanıcılarının korunma seviyesine göre belirlenmesi gerektiğini vurgular; örneğin yaya yoğun kentsel yollarda 30 km/s, bölünmüş otoyollarda 100–120 km/s gibi.
Altın Kural: Yasal sınır 90 km/s olsa bile, yoğun siste veya sağanak yağmurda güvenli hız 50 km/s'ye, hatta daha altına düşebilir.
Hızını şartlara uydurmamak (Karayolları Trafik Kanunu Madde 52), kazaların en büyük sebebidir.
Türkiye İstatistik Kurumu
Reaksiyon, Frenleme ve Durma Süreleri
Reaksiyon süresi
Bir tehlikeyi görüp frene basana kadar geçen süreye "İntikal Süresi" (Reaksiyon Süresi) denir.
Sürücü tehlikeyi görür → karar verir → frene basar.
-
Ortalama sürücü reaksiyon süresi 1–1,5 saniye kabul edilir.
Frenleme süresi
Sürücünün ayağını frene bastığı an ile aracın tekerleklerinin tamamen durduğu an arasında geçen süredir.
Neyi Kapsar: Sadece fren sisteminin devreye girmesi ve aracın fiziksel olarak yavaşlayıp durmasını kapsar.
Durma süresi
Sürücünün tehlikeyi gözüyle gördüğü an ile aracın tamamen durduğu an arasında geçen toplam süredir.
Neyi Kapsar: Sürücünün tehlikeyi algılayıp ayağını gazdan çekip frene götürdüğü süreyi (İntikal/Reaksiyon Süresi) + Frenin tutup aracı durdurduğu süreyi (Frenleme Süresi) kapsar.ABS, lastik, yol kaplaması, eğim ve yük durumuna bağlıdır.
140 km/saat hızla giden bir araç, tehlike anında frene daha basmadan 40 metre yol alınır. (Bir futbol sahasının %37 kadar)
Hız ve Trafik Çarpışması Riski
Hız iki şeyi birden bozar:
Çarpışma olasılığını artırır – fren mesafesi uzar, kaçış manevrası zorlaşır.
-
Çarpışmanın şiddetini büyütür – kinetik enerji hızın karesiyle artar
Uluslararası bulgular:
WHO'ya göre ortalama hızda %1'lik artış, ölümcül çarpışma riskini %4, ciddi yaralanma riskini %3 artırıyor.
Ortalama hızın %5 artması, yaklaşık olarak tüm yaralanmalı kazalarda %10, ölümlü kazalarda ise %20 düzeyinde artışa yol açmaktadır.
Avrupa'daki çeşitli çalışmalar, hız sınırını 50'den 30 km/s'ye indiren şehirlerde, yaya ölümlerinde %25–40 arası azalma rapor ediyor.
Yaya çarpışmalarında hızın etkisi çok daha dramatik:
30 km/s civarında bir çarpışmada yayanın ölüm riski yaklaşık %10,
-
50 km/s civarında ise %75'in üzerine çıkıyor.
Bu yüzden şehir içi 30 km/s sınırı, birçok ülkede standart haline getirilmeye çalışılıyor.
Tünel Görüşü
Sürücülerin pek bilmediği biyolojik bir gerçek: Hızlandıkça görüş açınız daralır.
40 km/s: Görüş açısı geniştir (yaklaşık 100 derece), kaldırımları ve yayaları rahatça görürsünüz.
130 km/s: Görüş açısı 30 dereceye kadar düşer. Sanki bir borunun içinden bakıyormuşsunuz gibi sadece odaklandığınız noktayı görür, yanlardan gelen tehlikeleri (fırlayan çocuk, çıkan araç) tamamen kör noktada bırakırsınız.
Birincil Politika Hız Yönetimi
Birleşmiş Milletler (BM) ve Dünya Sağlık Örgütü (WHO), trafik güvenliğini küresel bir sağlık krizi olarak ele alır. Özellikle
"2021-2030 Yol Güvenliği Eylem On Yılı" planında hız yönetimi en merkezi konudur.BM'nin en net ve en güçlü tavsiyesidir. 2020 Stockholm Deklarasyonu ile resmileşmiştir.
Yayaların ve araçların aynı alanı paylaştığı (okul önleri, çarşılar, mahalle içleri) her yerde azami hız sınırı 30 km/s olmalıdır.
Mantığı:
Bir yaya 30 km/s hızla çarpan bir araçla karşılaştığında hayatta kalma şansı %90 'dır. Ancak hız 50 km/s'ye çıktığında bu şans %20'nin altına düşer.Öncelikli Alanlar başlığı altında;
- Aşırı ve uygunsuz hızla mücadele,
- İncinebilir yol kullanıcılarının korunması,
- Kaza kara noktalarının iyileştirilmesi ve etkin, sürekli, yoğun denetimler yoluyla can kayıplarının önlenmesi alanlarında tedbirler planlanmaya devam edilmiştir.
Hız yönetimi, Güvenli Sistem Yaklaşımının etkin bir şekilde uygulanması açısından kritik öneme sahip olup, ortak alanları etkileyen bir risk faktörüdür; çok araçlı ulaşım ve arazi kullanımı planlaması, altyapı, araç tasarımı ve yol kullanıcısı davranışları gibi Güvenli Sistemin farklı unsurlarıyla ilgili faaliyetleri ele almaktadır.
Uygun hız yönetimi, yalnızca kaza olasılığını ve şiddetini doğrudan etkilemekle kalmayıp aynı zamanda diğer güvenlik müdahalelerinin etkinliğini de etkilemektedir.
Trafik Ceza Rehberi
Aracının hızını, aracın yük ve teknik özelliğine, görüş, yol, hava ve trafik durumunun gerektirdiği şartlara uydurmamak, 52/1-b
Aracın hızını, kavşaklara yaklaşırken, dönemeçlere girerken, tepe üstlerine yaklaşırken, dönemeçli yollarda ilerlerken, yaya geçitlerine, hemzemin geçitlere, tünellere, dar köprü ve menfezlere yaklaşırken, yapım ve onarım alanlarına girerken azaltmamak, 52/1-a
Diğer bir aracı izlerken, hızını kullandığı aracın yük ve teknik özelliğine, görüş, yol, hava ve trafik durumunun gerektirdiği şartlara uydurmadan Yönetmelikte belirlenen güvenli mesafeyi bırakmamak, 52/1-c
Kaynakça:
- 2024-2027 Karayolları Trafik Güvenliği Eylem Planı
- Emniyet Genel Müdürlüğü Hızın Kazalara Etkisi
- Dünya Sağlık Örgütü