Dikkat Dağıtıcılar

Direksiyondaki Görünmez Yolcu 

1980'lerin sonunu veya 90'ların başını hatırlıyor musunuz? Arabasında "tuğla" büyüklüğünde bir araç telefonuyla konuşan biri, o dönemde sadece zenginliğin ve meşguliyetin sembolüydü. Kimse o an, o sürücünün beyninin yoldan koptuğunu ve potansiyel bir tehlike yarattığını düşünmüyordu. 

Ancak teknoloji ucuzlayıp herkesin cebine girdiğinde, korkutucu gerçek istatistiklere yansımaya başladı. Bugün, "dikkat dağınıklığı" (distracted driving) dediğimiz krizin merkezinde cep telefonları var. 

İlk Uyanış: Tehlikenin Farkedilmesi (1990'lar)

Cep telefonlarının araç içi kullanımının yaygınlaşması 1990'ların ortalarına denk gelir. İlk başlarda yasa koyucular bu konuya mesafeliydi. Ancak on yılın sonuna doğru, özellikle üniversiteler ve trafik güvenliği enstitüleri (örneğin ABD'de NHTSA) alarm zillerini çalmaya başladı.

İlk araştırmalar şok ediciydi: Telefonda konuşmak, sürücünün tepki süresini ciddi oranda düşürüyor, çevresel görüşü daraltıyor (tünel etkisi) ve kaza riskini alkollü araç kullanımıyla benzer seviyelere çıkarıyordu.

İlk Yasaklar: Statü Sembolünden Yasaklı Maddeye (1999-2003)

Dünya genelinde hükümetlerin harekete geçmesi için 2000'li yılların başı dönüm noktası oldu.

Dikkat Dağıtıcı Nedir?

Bir sürücünün dikkatini sürüş görevinden ayıran her türlü faaliyettir. Ulusal Karayolu Trafik Güvenliği İdaresi (NHTSA), dikkat dağıtıcıları 3 ana kategoride tanımlar:

1. Görsel (Visual): Gözlerinizi yoldan ayırmak (GPS'e bakmak, manzaraya dalmak).

2. Fiziksel (Manual): Ellerinizi direksiyondan ayırmak (Telefon tutmak, bir şeyler yemek/içmek, radyo ayarlamak).

3. Bilişsel (Cognitive): Zihninizi sürüşten ayırmak (Telefonda tartışmak, toplantı düşünmek, sinirli olmak).

Kritik Bilgi: Cep telefonu kullanımı bu üç kategoriyi de aynı anda ihlal eden en tehlikeli eylemdir.

Cep telefonu, mesajlaşma, GPS ve diğer tipik dikkat dağıtıcılar

Cep telefonu ve mesajlaşma

Dünya Sağlık Örgütü ve diğer araştırmalar şunu net söylüyor:

• Sürüş esnasında cep telefonu kullanan sürücüler (elde ya da hands-free), kaza yapma riskini yaklaşık 4 kat artırıyor.

• Mesaj yazma / okuma gibi işlerde risk, 23 katına kadar çıkabiliyor (özellikle ağır vasıta ve ticari araç çalışmalarında).

ABD verilerine göre:

• 2015'te yalnızca ABD'de, dikkat dağınıklığı içeren çarpışmalarda 3.477 ölüm ve 391.000 yaralanma raporlandı; önemli bir kısmı cep telefonu ile ilişkili.

Navigasyon, ekranlar, araç içi sistemler

• Dikkat dağınıklığı yalnızca telefonla sınırlı değil:
• Navigasyon ekrana uzun süre bakmak,
• Araç içi dokunmatik multimedya sistemiyle uğraşmak,
• Klima/radyo ayarlarıyla fazla oynamak,
• Yol kenarındaki kazaya "bakakalmaya" çalışmak gibi durumlar da ciddi risk.

Avrupa raporlarında, navigasyon ve araç içi bilgi-eğlence sistemlerinin yanlış tasarımı da önemli bir dikkat dağıtıcı risk faktörü olarak yer alıyor.

Gözleriniz 5–6 saniye yoldan ayrıldığında" ne oluyor? 

NHTSA'nın çok sık kullandığı örnek:

"Hands-Free"Eller Serbest Yalanı

Sürücülerin en büyük yanılgısı şudur: "Telefonu kulağıma tutmuyorum, bluetooth ile konuşuyorum, yani güvendeyim." Hayır, değilsiniz.

• Sorun ellerinizde değil, beyninizdedir. İnsan beyni "Multitasking" (Çoklu Görev) yapamaz, sadece "Task Switching" (Görev Değiştirme) yapar. Beyin, telefon konuşmasına odaklandığında, görsel veriyi işlemeyi durdurur.

• Tünel Görüşü: Beyin, telefon görüşmesindeki kelimeleri işlemek için görsel korteksin gücünü azaltır. Gözleriniz yola baksa bile beyniniz "görmez". 

• Bozulan Koordinasyon: Eller serbest konuşan sürücülerin trafik işaretlerini kaçırma oranı, hiç konuşmayanlara göre %50 daha fazladır.

Hands Free Yasak Ülkeler

Fransa (İlginç Bir Örnek): Fransa'da araç kullanırken Bluetooth olsa bile, kulağa takılan herhangi bir cihazla (kablolu kulaklık veya Bluetooth kulaklık) konuşmak yasaktır. Sadece aracın kendi ses sistemine entegre, kulağınızda bir şey olmayan sistemlere izin verilir.

Portekiz: Kısa süre önce cep telefonu cezalarını iki katına çıkararak Avrupa'nın en katı tutumlarından birini sergilemeye başladı.

Halen Serbest Bazı Ülke-Federasyonlar

Ancak, bazı bölgelerde yasa olsa bile denetim eksikliği fiili bir serbestlik yaratabilir. Veya ABD'nin bazı çok kırsal eyaletlerinde (Örn: Montana gibi) yakın zamana kadar yetişkinler için sadece mesajlaşma yasaktı, konuşma serbestti.  

Bilişsel Yük ve El-Göz Koordinasyonu

Sürüş, sürekli bir "gör, işle, tepki ver" döngüsüdür. Zihin başka bir işle meşgulken (örneğin; akşamki yemeği planlarken veya telefonda birini dinlerken) bu döngü bozulur.

• Tepki Süresi: Basit bir telefon konuşması bile fren tepki süresini 0.5 ile 1 saniye arasında geciktirir. 90 km/s hızda bu gecikme, durma mesafenize 25 metre (yaklaşık 6 araç boyu) ekler.

• Şerit Disiplini: Bilişsel yük altındaki sürücülerin şerit ihlali yapma olasılığı 4 kat artar.

Bilimsel olarak, beynin "aynı anda iki işi birden" yapması değil, çok hızlı şekilde iki görev arasında gidip gelmesi söz konusu.

• Telefonla konuşurken veya mesaj okurken, beyin görsel bilgiyi tam işleyemiyor;

• Araştırmalar, telefonla konuşan sürücülerin yola baktıkları halde görsel bilgiyi "görmezden gelme" (inattention blindness) eğiliminde olduğunu gösteriyor.

Bu da şunlara yol açıyor:

• Şerit değiştirene, ani fren yapan araca veya yaya çıkışına geç tepki,

• El–göz koordinasyonunda bozulma: direksiyon düzeltmeleri sertleşiyor, şerit ihlalleri artıyor, fren mesafesi uzuyor.

Kendinizi Test Edin: Beyniniz Sizi Kandırıyor mu?

• Aşağıdaki cümleyi okurken aynı zamanda içinizden 100'den geriye doğru 7'şer 7'şer saymaya çalışın (100, 93, 86...).

• "Trafikteki kırmızı ışığı fark ettiğimde frene basmam gerektiğini biliyorum ama yan şeritteki mavi araba önüme kırdı."

Okurken takıldınız, sayarken duraksadınız veya cümlenin sonuna geldiğinizde başını unuttunuz değil mi? İşte direksiyonda telefonla konuşurken beyninizde tam olarak bu "kısa devre" yaşanıyor. Trafiği "okuyamıyorsunuz."

Çalışmalar ve İstatistikler

• 4 Kat Risk: Dünya Sağlık Örgütü (WHO) verilerine göre, direksiyon başında cep telefonu kullanan (ister elde, ister hands-free) bir sürücünün kaza yapma riski 4 kat artmaktadır.
• Alkol Etkisi: Utah Üniversitesi araştırmasına göre; direksiyonda cep telefonuyla konuşmak, 0.8 promil alkollü araç kullanmakla eşdeğer dikkat kaybına neden olur. (Yasal sınırın neredeyse iki katı).
• Mesajlaşma: Araç sürerken mesaj yazmak, kaza riskini 23 kat artırır. (VTTI).

Sadece Teknoloji Değil:Duygusal Durum, Yorgunluk ve Sosyal Baskılar

Dikkat dağınıklığı sadece cihazlardan kaynaklanmıyor:

• Duygusal durum: Yoğun öfke, üzüntü, aşırı sevinç, tartışmadan çıkmış olmak gibi durumlar; bilişsel dikkat dağınıklığını ciddi şekilde artırıyor.

• Yorgunluk ve uykusuzluk: Zaten başlı başına risk faktörü; üzerine telefon, navigasyon vb. eklenince risk katlanıyor.

• "Herkes yapıyor" algısı: Anketlerde sürücüler, telefona bakmanın tehlikeli olduğunu kabul ediyor ama "zaten herkes yapıyor" diyerek normalleştiriyor.

"Dikkat dağınıklığı sadece cihaz değildir; zihninizi meşgul eden her şeydir: yoğun bir telefon konuşması, tartışma, iş stresi, hatta yan koltuktaki sohbet bile."

Kaynakça:

• NHTSA (National Highway Traffic Safety Administration): Distracted Driving 2022 Research Statistics.

• WHO (World Health Organization): Mobile phone use: a growing problem of driver distraction.

• VTTI (Virginia Tech Transportation Institute): The 100-Car Naturalistic Driving Study.

• National Safety Council: The Great Multitasking Lie.

• University of Utah (Strayer, D. L.): Comparison of Cell Phone Driver and Drunk Driver.

Fotoğraf Galerisi

İndirilebilir Kaynaklar